|
اۉتگن اوچ دهه ده اۉزبیک تیلی و ادبیاتی عزیز اولکه میز ده اۉتگن اوچ دهه مابینیده اۉزبېک تیلی وادبیاتی ومطبوعاتی باشقه ،دری وپشتو تیل لر دیک تورلی باسقیچ لرنی باشدن کېچیریب کېلدی ، اوشبو باسقیچ لر گاهیده یوقاری درجه ده و گاهیده قویی درجه اولکه میز چېگل وبحرانی حالت لریده اۉز حرکتی گه دوام اېتتیریب کیلدی . اوشبو ادبی آقیم لر یلغوز اولکه پایتختی کابل شهری وتورلی ولایت لرده اېمس ؛ بلکه اولکه دن تشــــقری ده هم دوام تاپیب اۉزبېک ضیاء لی لری مجموع ده اوشبو ملت نینگ تنیقلی یازوچی و شــــاعر لــــری و قلم کش لری اۉزبېک و دری تیل لریده و تورلی بۉلیم لریده اۉزلـــــریدن اثر لریره تیب کېلدی. اۉزبېک یازوچی لـــــری و شاعرلری اۉز اثر لرینی تورلی ژانرلر وشکل لرده ایجاد اېتیب روزنامه لر و جریده لر ، مجله لر و تورلی رسانه لر آرقه لی چاپ اېتیب کېلدی لر . بویره تیلگن و ایجاد بۉلگن کتاب لـــــرکۉپراق شعر بۉلیمی نی اۉز ایچیــــگه آلــــــدی . دېمک یازوچی لــــــریمیز نینگ بدیعی ، تحقیقی ، طنز، فولکلوری وباله لراوچون یره تیلگن اثر لری هم آزاېمس. بیراق کۉپراق شعری تۉپلم لر کلاسیک ومعاصر شاعر لریمیز دن باسیلیب چیقدی.بو ادبی و فرهنگی فعالیت لر یلغوز گینه شعری و نثری اثر لر چاپ بۉلیشیگه تقه لیب قالمی ، بلکه اولکه مطبوعاتیده اۉزبېک تیلی ده تـــــورلی مجـــــله و روزنامه لر و جریده لر تورلی سایز لرده چاپ دن باسیلیب چیقدی.اوندن تشقری رادیوو تلویزیون یول لــــریدن جملـــه دن افغانستان رادیو- تلویزیونی ؛ بلخ ولایتی محلی تلویزیونی و رادیوسی ، فاریاب و جوزجان و ایریم شمالی ولایت لری نینگ محلی تلویزیون لری و رادیو لری آرقه لی اۉزبېک تیلیده آزهم بۉلسه اۉزنشرات لرینی اېتیب کېلدی.دېمک اوشبو فعالیت دن اولکه دن تشقری ده گی اولکه داشلریمیز هم چېتده قالمی هر قیسی لری اروپا ،امریکا و آسیا قاره لریده گی ایـــریم اولــــکه لریده انده – سنــــده مجله و جریده لر و تورلی نشریه لر ترقه تیش بیلن اۉز حصه لرینی قۉشیب کېلدی لر . بولر دن تشقری اوشبو بای تیلده کۉپ کتاب لر تورلی موضوع لر توغریسیده اۉزبېک قلم کش لری و بیلیم اربابلری تمانیدن اولکه ایچکری و تشقری سیده چاپ دن چیقدی.کېلینگ شو حقده بیرآز تۉخته لیب اۉته یلیک : اۉتگن اوچ دهه ده اولکه میز مطبوعاتی آسمانیده بیرینچی پارلگن یارقین یولدوز ،"یولدوز" جریده سی اېدی . یولدوز بیلن بیرگه افغانستان رادیو و تلویزیونی آرقه لی باشقه تیل لر یانباشیده اۉزبېک تیلیگه هم وقت اجره تیلدی.دېمک یولدوز جریده سی بیرینچی بۉلیب تۉرت بېتده حرمتلی محمد امین "اوچقون " مدیر لیگی آستیده ترقله باشله دی.اوشبو جریده بیرینچی و تــــۉرتینچی بېت لریده باشقه مقاله ،خبر لر و سیاسی تبصره لر و ایکینچی و اوچینچی بېت لریده اېسه ادبی ، معلوماتی ، فولکلوری، تاریخی، اقتصادی و شونگه اۉخشش مطلب لر چیقه باشله دی. یولدوز جریده سی 1375 ییل سرطان آییدن ، 1362 ییل دلو آیی گچه کابل شهریده اۉز فعالیتی گه دوام بېریب کیین دلو آییدن باشلب یولدوز جریده سی مزارشریف شهری و ترکمنی تیل ده نشر بۉله یاتگن گوراش جریده سی جوزجان و لایتی مرکزی شبرغان شهریده ترقله باشله دی .یولدوزجریده سی مزار شریف گه بارگچ شمال ولایت لری خلق لری ، اینیقسه اۉزبېک لر تمانیدن جان و دل بیلن کوتیب آلیندی . اۉزبېک یازوچی و شاعر لری هر ولایت دن یولدوز جریده سیگه اۉز یاردم لرینی دوام اېتتیریب کېلدی لر.نتیجه ده یولدوز جریده سی نینگ تیراژِ ی1365 ییل ده اۉن ایکی مینگ گه ییتیب هفته ده ایکی مرته کیچیک راق سایزده ترقه تیلدی. یولدوز اولکه آسمانیده 1374 – ییل لــــــرگچــه یخشی یرقیره ب ،کیینگی ییل لر ده آهسته – سیکین مسوول مقام لر تمانیدن مالی یاردم بۉلمه گن لیگی و توجه سیز لیگی اساسیده هر آیدن یا ایکی آیدن بیر قتله چیقدی و اوندن کیینگی ییل لر ده یوقالگن دیک بۉلیب قالدی .یولدوز جریده سی دن تشقری اولکه مطبوعاتیده کیمقنچه باشقه جریده و مجله لر اولکه مرکز و ولایت لریده ترقه لیب اۉزبېک شاعر و یازوچی لری همده قلم کش لری اوشبو نشریه لر آرقه لی اوز ایجادی اثرلرینی ترقه تیب کېلدی لر ، جمله دن :مزارشریف شهریده ملی اسلامی جنبش نشریه سی "ندای اسلام " روزنامه سی و"روزنۀ امید"و"جنبش" جــــــــریده لری ، حرمتلی محمد عالم "لبیب" مدیر لیگی آستیده "یاغدو "و"تۉغری یول"جریده لری شونینگدیک حرمتلی اسد الله ولوالجی مدیر لیگی آستیده "اندیشه " جریده سی و کابل شهریده تاداش نظری آستیده "بیلگی" جریده سی شونینگدیک "اولکه" ، وطنداران "، "پیام جمهوریت" جریده لری ،" اندخوی" مجله سی " ملیت های برادر" مجله سی ترقه لیب ، حاضر چه لیکده اوشبو جریده لردن نېچه ته سی اوز نشراتیگه دوام اېتتیریب کېلماقده دیر . دېمک "اېزگوتۉیغو" جریده سی شبرغان شهریده وآیدین فرهنگی انجمنی نینگ "آیدین" نامیده گی مجله سی کابل شهریده و آیدین فاریاب، آیدین سرپل ، آیدین بلخ و آیدین اندخوی جریده لری اېسه ناملنگن ییرلر ده نشر بۉلیب کېلماقده . "فاریاب" و"جوزجان" روز نامه لری نینگ اۉتگن ییل لرده اۉزبېک تیلی وادبیاتی اوچون اېتگن فعالیت لری مقتاوگه سزاوار و توصیفگه لایق دیر. اۉزبېک قلم کش لری نینگ اېتگن ادبی فعالیت لری یلغوز گینه اولکه ایچکری سیگه تقه لیب قالمی ، بلکه اولکه دن تشقری ده هم کۉزگه کۉرینر لی دیر.جمله دن ملی اسلامی جنبش نشریه سی بۉلمیش "سوغات "جریده سی استعدادلی یازوچی برهان الدین "نامق " مدیر لیگی آستیده ، "چاوش" مجله سی بیرینچیده مزارشریف ده استاد رحیم "ابراهیم" نظری آستیده و کیین پاکستانده حرمتلی محمد عالم کوهکن مدیر لیگی آستیده "چاووش" مجله سی و شونینگدیک قالین مجله سی، همده جرمنی اولکه سیده "پیمان" مجله سی داکتر "راعی برلاس"نظری آستیده و "جهش"جریده سی و حرمتلی ایرگش "اوچقون" نظری آستیده "چاپ انداز" مجله سی دن آت توتیش ممکن. شونینگدیک اوشبو مدت اره سیده تورکی خلق لر نینگ تاریخی ، فرهنگی و ادبیاتیگه تېگیشلی کتاب لر ، شعری تۉپلم لر و رساله لر اۉزبېک قلم کش لری تمانیدن اۉزبېکی و دری تیل لریده تورلی شیوه لر ده چاپ بۉلگن . بوییرده بیز او کتاب لردن آت توته میز: 1358 – 1369 ییل لر اره سیده امیر علیشیر نوایی فرهنگی انجمنی، بیلیم لر اکادیمی سی ، قوم لر و قبیله لر وزارتی و یازوچی لر اویوشمه سی تمانیدن وشخصی تشبث لر نتیجه سی جمله دن حـــــرمتلی عبد الغفار بیانی اهتمامی بیلن " نوایی"نینگ «خمسه »سی خواند میرنینگ "مکارم الا خلاق" کتابی ، حرمتلی آیخان بیانی اهتمامی بیلن "زندگانی سیاسی امیر علیشیر نوایی "،"اۉزبېک شاعرلری" و «اولکم بهاری»کتاب لری ، حرمتلی کاندیداکادمیسن داکتر محمد یعقوب "واحدی"جوزجانی اهتمامی بیلن بیلیم لر اکادیمی سی تمانیدن نوایی نینگ « محاکمة اللغتین»اثری و نوایی نینگ «محبوب القلوب»کتاب لری چاپ اېتیلدی . شو نینگدیک حرمتلی داکتر شفیقه "یارقین "و حلیم "یارقین"تمانیدن اوشبو ییل لر مابینیده و اوندن کیینگی ییل لر ده چاپ بۉلگن " تورکی آت لر سۉزلیگی ،سیمای امیر علیشیر نوایی، بابری خط ، ظهیر الدین محمد بابر دیوانی ، نادره و شعرهای او ، مولانا جلال الدین محمد بلخی رباعی لری ، بابر نامه نینگ اۉزبېکی و دری متن لری ، در باره زبان خط و فرهنگ نویسی ، و کالت دغدغه لری ، ینگی رئیس هم کېلدی.خط و الفبای تورکی – اوزبیکی، برگ هایی از تاریخ اوزبیکان افغانستان ، بازی های عامیانه اوزبیکان جوزجان ، ایکی جلد لیک اۉزبېک لغت نامه سی، بابر گه ارمغان ، بابر منگولیگی ، نی تیلماجی کتاب لری ، الحاج استاد قاری محمد عظیم "عظیمی"سرپلی نینگ "شعرلر دیوانی ، نصاب الصبیان ، قواعدالقرآن ، با کاروان بیدل "کتاب لری، حرمتلی داکتر عبدالحکیم شرعی جوزجانی نینگ«ینگی زمان ترانه لری »«یشه سین پرتیه »،«ابوریحان البیرونی »و «آمو دریا »شعر لر تۉپلمی کتاب لری،استاد محمدامین "متین " اندخویی نینگ اۉزبېک و دری تیلیده گی" کـــــونگول ســۉزی ، باغ لاله پوش ، دودمان سادات ، گلشن قدس ، مرز خورشید ، کاسه چوبین، شمعی بر مزار خاموشان ، آنانیکه در اندخوی زیسته اند،اندخوی و جایگاه تاریخی آن و چهره های برازنده اندخوی ، مروری بر سنگ نبشته ها"کتاب لری و استعداد لی یازوچی حرمتلی عبد الله "کارگر"نینگ "اندیشمند پیشتاز ، تیموریان هرات ، ابو ریحان البیرونی، شهنشاه سخنور ، امیر دانشمند ، شرح مجموعه گل ، شهر سلاطین ، شخصیت فرهنگی ظهیر الدین محمد بابر ،مهد تیموریان هرات "تحقیقی اثرلری ، استاد اشرف "عظیمی" نینگ "اولوغ ظفر "و "یاش تۉلقونی "شعری تۉپلم لری ، عبد الرحیم اوراز و اشرف عظیمی نینگ "باتور باله لر "مشترک شعری تۉپلمی ، استاد محمد عالم لبیب نینگ «سۉز اېنجولری» ، «تاریخ مقیم خانی» «فدرالیزم»، «تۉیغو لریم- قیغو لریم »،اۉزبېک تیلیده مولانا لطفی هروی نینگ حیاتی و ادبی میراثی تحقیقی رساله ، رساله پژوهشی در نقد ادبی هنری و ادبی ،خوارزمی نینگ" محبت نامه"ناملی اهتمام اېتگن اثر لری ، رحمتلی استادمحمدکریم "نزیهی" جلوه نینگ «جلوه هایی از اشعار جلوه" شعری تۉپلمی ، دوکتور عبد السلام آثم نینگ «ینگی آچیلگن گل لر »، «چقنه گل لر»شعری تۉپلم لری ، حرمتلی برهان الدین "نامق " نینگ ایکی جلد لیک « تاریخ ادبیات تورکی – اوزبیکی» ترجمه اثری ، استعدادلی شاعر مولانا محمد اسحق "انور" نینگ« چراغ زنده گی»شعری تۉپلمی، سید یعقوب "طالع" نینگ « سنگر سېسی »شعری تۉپلمی ، فاطمه رسولی نینگ «طنز تۉپلمی »، استعدادلی یاش شاعر و یازوچی الحاج محمد کاظم امینی نینگ اهتمامی بیلن ایجاد بۉلگن «وطن نی اېسلب» ، «رنگین کمان » افغانستان ده گی اۉزبېک شاعرلری ، «تذکره شعرای جوزجانان »، « حامد فاریابی»کتاب لری ، و میرزا اولوغ بیگ فرهنگی انجمنی تمانیدن چاپ بۉلگن «بابا رحیم مشرب» ، «خواجه نظرهویدا »، کبراکیوان نینگ « آلتین تاج »شعر تۉپلمی و «در انتظار سحر »شعری و نثری اثر لری مولوی جوهری نینگ «دیوان ابن یمین» کتابی ،حرمتلی عبدالرحمن معلم نینگ « بیبیان پاکدامن» اثری ، پوهاند مرحوم عبد الحی حبیبی نینگ « امیر علیشیر نوایی»ناملی پشتو تیلیده یازگن تحقیقی اثری ، حرمتلی اسدالله ولوالجی نینگ «مهرو مصحف» ، «سر زمین آبایی ام توران »کتابلری ، استاد رحیم ابراهیم نینگ «چومچوقچه» حکایه لراثری و بو کیشی نینگ اهتمامی بیلن چاپ بۉلگن « خواجه نظر هویدا » نینگ دیوانی ،استادنورالله آلتای نینگ" اۉزبېک لغت نامه سی" ، استاد عبدالرحیم «معصومی» نینگ «اېسکی تاریخیمیز» و «کل اۉغلان » تحقیقی و حکایه اثری ، استاد محمد عمر الیم بیات نینگ «جوزجان در صد سال گذشته»تحقیقی اثری ، استعدادلی شاعر و یازوچی تاشقین "بهایی" نینگ « پۉپی قوش »و « سولاق»اۉزگرتیریلگن و شعری تۉپلمی کتاب لری ، محمد رفیق قادری نینگ «شیر و شکر » شعری تۉپلمی ،داکتر گل احمد تانیش نینگ « یوره ک نغمه سی »شعری تۉپلمی، انتظار جوزجانی نینگ « گلشن ایچره »ناملی شعری تۉپلمی ،فیض الله ایماق نینگ «خلق دردانه لری »، صالح محمد حساس نینگ « سبز من»و «ضرب المثل لر »اثرلری و عارف عثمان بیلن عبد الحمید عاطف نینگ «خلق تفکری » کتابی و ابوالاسفار بلخی نینگ « دودمان تورک -اوزبیک »کتابی و حرمتلی امین الله دوست یار نینگ مالی یاردمی و حرمتلی استاد هدایت الله "هدایت "کوششی بیلن چاپ بۉلگن هویدا دیوانی. حقیر نینگ «کونگیل نواسی» و «اېزگو نیت » ناملی شعری تۉپلم لریم و باله لر اوچون «بیلیم و قیزیقیش لر »ترجمه قیلگن اثریم و شونینگدیک «بی بی مشکل کشا » ، انقلاب ترانه لری«ارمغان جنبش »، «شجره تراکمه » ، دیوان خان خانان بیرم خان، تاریخچه مختصر فریغونیان و شونگه اوخشش اون لر چه شعری تۉپلم لر و تحقیقی نثری اثرلر اۉتگن اوچ دهه ده اولکه ایچکری سی و تشقی اولکه لر ده چاپ بۉلگن. ممکن اوشبو مقاله ده ایریم شعری و نثری کتاب لر نامی قید اېتیلگن بۉلمسه ، ولی یاد اېتیلگن اۉتیز ییل آقیمیده اۉزبېک خامه زن لری تمانیدن تورلی مطبعه لر ده اولکه میز مرکزی بۉلمیش کابل شهری ، ولایت لری همده پاکستان و باشقه تشقی اولکه ده چاپدن باسیلیب چیقدی . تۉغری سینی یازگنده اوشبو دور نیچه قرن مابینیده ......عصر حسابلنه دی. یعنی نیچه قرن سکوت دن کیین اۉزبېک تیلیده تورلی بۉلیم لر ده اثر لر چاپ بۉله دی. اوندن تشقری اوشبو اوچ ده مابینیده بو کتاب لر و اثر لر دن تشقری ، تورلی مجله و جریده لر همده رساله لر چاپ بۉلیب اولکه بۉییده اۉتگن ییل لر ده کابل ده «امیر علیشیر نوایی» فرهنگی انجمنی ، مزار شریف شهریده «میرزا اولوغ بېگ » فرهنگی انجمنی ، شونینگدیک ینه کابل شهریده « آیدین »و «توران » فرهنگی انجمن لری یولیدن تورلی فرهنگی و ادبی ایشلر بۉلیب تورگنیگه همه میز شاهد میز. شو کبی 1360 ییل کابل دانشگاه سی ، تیل و ادبیات فاکولته سی چوکاتیده « اۉزبېکی » بۉلیم آچیلیب و اوشبو بۉلیم لر بلخ ، فاریاب ، جوزجان و تخار ولایت لریده هم آچیلیب یوزلر چه محصل لر نی تربیه لب جامعه گه تاپشیر گن. شونینگدیک اۉتگن آلتی ییل اره سیده «آئینه »تلویزیونی نینگ ایشگه باشله گنی مقتاو گه سزاوار دیر ، اوندن تشقری »آریانا»تلویزیونی ده یریم ساعت لیک اۉزبېکی برنامه سی هم ترقه لیب کېلماقده دیر.اۉتگن اوچ دهه مابینیده معارف وزیرلیگی تمانیدن اۉزبېک باله لری اوچون اۉقوو کتاب لری اۉزبېک تیلیده چاپ بۉلیب کېلماقده دیر. (وکیل زاده اندخویی)
| 
