|
یازوچی: فیض الله قردا ش نزیهی جلوه استاد محمد کریم نزیهی (جلوه ) کیم ... ؟ افغانستان ناملی جغرافیا نی اینگ اخر گی عصریده کیم بیز وسیز یشب کیلماقده میز، فقط گینه اوتوز ییل مابینیده ایمس بلکه ، بیر عصر دن آشه وقت اوتیب بارماقده کیم بیر تانیلب تانیلمس خاندان بو اولکه ده حیات کیچره دیگان خلق گه نیمه ظلم و قیناق لرنی روا کورگن و اوز لریگه قرداشلیگی بولمگن خلق ایرکین لیگی نی خوف آستیگه قویب ، باش کوترگن وانسانی حقی نی طلب قیلگن لرنی قماقلرده یوق قیلیب عایله اعضا لری نی سورگین قیلگن لر . شوندی یمان شرایط باشلنیب اوجی گه چیقگن پیتده، بیر قنچه یگیت لر و اورته یاش ضیا لی لر ، کونسه ین آشیب باره -یاتگن عدالت سیز لیک لرگه قرشی یاشیرین شکلده توپلنیب ، عامه ذهنیتی نی آچیش و موندی ظلم لرنی اصلی عامل- لری کیم لیگی نی تانتیش بیلن اوز جان لری نی جبار گه تابشریب خلق آسایشته لیگی اوچون یول قیدیرگن لر . اون لر باتور یگیت لردن بیری محمد کریم ناملی اوزبیک اوغلانی ایدی که اوشه زمان حکمدار لری نینگ غضبی گه دوچ کیلدی ، اما قورقیش نیمه لیگی نی بیلمسدن اولرنی فاشیستی عمل لری نی رساله لر و باسمه جریده لرگه یازه باشله دی . بو برنا یگیت نینگ قیلمش لری بیرنچی پاغانه ده تورگن حاکملرگچه یتیب بارییب، اوشه زمان پادشاهی نی هم تیچ قویمه دی . اونینگ فرمانیگه کوره نزیهی "ممنوع القلم" بولدی، یعنی اونینگ قلمیگه منسوب هیچ بیر نرسه اولکه مطبوعاتیده باسیلیب چیقمه سین دیگن بویروغ بیریلدی. کورینیب توریبدی که، قلم کوچی قیلیچ دن هم اوتکیرراق ایکن لیگی نی سیزگن خاندان اعضالری، کتته تشویش گه تو –شگنلر. اگر محمد کریم نزیهی ( جلوه ) دربارگه منسوب ادملردن بیری بیلن آشنا لیگی بولمه گن تقدیر ده ، شبهه سیز دهمزنگ قماقخانه سیده چیریب کیتشی مقرر ایدی ، اما اوز اوییده ن چیقمس لیگ جزاسیگه حکم قیلینگنی،اونی اولیم دنتوتقزدی . محمد کریم نزیهی کورینیش ده یوتقزدی ، اما اصلیده بو عمل بیلن غدار حکمدار لرعدالت سیز لیگی نی اثباتلب ، اوز کوره شی گه هم اورغو بیریب خلق اره سیده شهرت قازاندی . کیلینگ اونی سیاسی حیاتینی قسقه صورتده بولسه هم بیرآز تیکشریب اوتیلیگ : محمد کریم نزیهی ( جلوه ) اندخوی لیگ قاضی کلان بابه مراد اوغلی 1285 ییل کابل شهریده دنیا گه کیلیب ، حبیبه مدرسه سینی رشدیه درجه سیده تعلیم آلدی . اما عربی علوم و بیرنچی دینی تعلیم نی اوز عایله سیدن اورگندی وکیینچه لیک، خلق اره سیده داملای عرب نامی بیلن مشهور بولگن تاشقرغان لیگ ملا آدینه حضوریگه تیز چوکیب بو فنلرنی اوزلشتیردی. (آته سی قاضی بابه مراد امیر عدالرحمان خان دوریده نظامی قاضی بولیب، بو میر غضب پادشاه نی گوپگینه نا روا ایش لریدن مانع بولیب اینگ بیوک مصلحتچی مرتبه گچه باریب ، شاه خاندانی تمانیدن کوندن کونگه ، ظلم و عدالت سیز لیگ آشیشی نی چیده آلمی ایش دن بوششنینی طلب قیله دی. او بیرنچی مزارشریفده و کینچه لیگ اوز توغیلگن یورتی اندخوی ده اقامت قیلیش نی افضل کورگن و فرزند لری محمد کریم ، محمد رحیم و ملا جان لرنی تربیه و تعلیمی گه همت قیلگن . قاضی بابه مراد ایسه بخارا ده تعلیم آلیب قضاوت منصبی ده ایش یورتیب فقط گینه اندخوی ده ایمس بلکه بوتون ترکستان وکابلستان ده دانگی کیتگن عالم صفتیده تانیلگن ایکن ) . محمد کریم نزیهی نی سیاسی حیاتیگه نظر تشلر ایکن میز اونی دولت ایشی گه قدم قویشی دن باشلیمیز: نزیهی چمه سی یتمش سکیز ییل موندن آلدین مکتب نی بیترگندن کیین شاه امان الله دوریده استقلال مکتبیده معلم لیک بیلن ایش باشله گن و اوشه زمان شاه توجه سینی هم اوزی گه جلب قیلگن یاش اوقوتوچی لردن بیری بولیب مشروطه- خواه لر صفی گه قوشیلگن لیگی نی رحمت لی استاد خلیل الله خلیلی دن ایشتگن من . استاد نزیهی ، 1310 نچی هجری ییلی ، محمد زایی لرنینگ اوز باشیمچه سلطنتی دوریده اینقسه نادرخان حکمدار لیگی اداغی و ظاهر خان سلطنتی باشلنشی ده "انجمن ادبی کابل" ناملی اویوشمه گه عضو بولیب ، کیم لیگی نی تانیتگن و اونی استعدای گه کوپراغ دقت قیلگن کیشی، ملک الشعرا قاری عبدالله خان بولیب ، اونگه علمی، ادبی ایجاد اوچون زمینه یره تیب بیرگن . استاد نزیهی اوشه دورده یازگن" تاریخچۀ ادبیات افغانستان "اثری نی 1314 و 1315 سالنامه سیده نشر اییتیشگه باشله گن ، اما شاه گه مقرب فاشیست عالم سیمانلر اوشه زمان صدراعظمی نی اونگه قرشی تیزلب بو کتته ادبیات تاریخی نی شیبانی لر دوریگچه نشر بولگنی دن کیین توختیب ، قالگنی نی نشر بولمس لیگی گه حکم چیقرگنلر. اولر نزیهی نی ناسیونالیستی ذهنیت گه متهم قیلیب ، اولکه ادبیاتی تاریخی نینگ آچیلمه گن قیرره لرینی آچیشی دن قورقیب،اونی نظارت آستیگه آلگن لر. استاد نزیهی دن ایشیتگن من که بیر کون ایتگن ایدی لر :"بیرغزلیمده کنایه صفتی ده زمان اوضاعیدن شکوه قیلیب دوست لرگه اوقیگنیمدن کیین، بیر یقین دوست سیمان اولکه داشیم اونینگ بیرنقلی نی بیرعالی مقام دربار کیشی سیگه یتکزیب، اوز یمانلشی گه دلیل کیلترگن ایکن. شو غزل دن کیین مینگه قرشی، قتیق قول لیگ باشلندی" اوشه غزل موندی باشلنر ایدی : فلک داغم زدستت از سر بیچاره گان بگذر چه آزاری ازین بیش، از من بی خانمان بگذز ازین وادی که جای سبزه روید وحشت از خاکش نفس دارد تپش هردم که زود ای کاروان بگذر به کام قلزم پر شور ما و من مباد افتی پلی از قامت خمگشته ساز و از جهان بگذر به این معمورۀ مردم فریب حیف است دل بستن بلا میبارد از بام و درش زین خاکدان بگذر ندارد بویی از مهر و وفا این گلرخان ( جلوه ) گلی ناچیده با آه و فغان زین بوستان بگذر ینه ایتر ایدی لر که شعرنی آلیب باریب تاپشیرگن و اونی تسلیم آلیب تصمیم توتگن کیشی ، ایکاوی هم شعر مقصدی گه توشینگنلر. اما مینگ دریغ کی 1319 ییل دن کین بشقه یازگن اثر لری تاریخ بلخ و ایزمه ایز یازگن مقاله لر ی ممنوع القلم بولیشی گه سبب بولدی . استاد نزیهی نینگ ایکنچی سیاسی حیاتی 1327 و 1332 نچی ییل لرده شورا نی یتنچی و سکزنچی دورلریده اندخوی خلقی تمانیدن سیلنیب، پارلمان گه یول آلیشی ویتنچی دورده اوزگه ملیتلر و اوروغ لر حقوقینی نی طلب قیلیش چاغیده- گی اعتراض لر باعث ، شورا نی ترک ایتیب چیقیشی، ینه ده خلق ارا اونینگ آبرویی نی آشیر دی . البته او کورستگن جسارت اوشه زمانده کتته ریسک وخطرنی قبول قیلیش ایدی. استاد نزیهی دن جسارت قیلیب ،نیمه اوچون شو دوردن کین کورش دن قول تارتیب چیکیند ینگیز؟ دیب سوره گنیمده شوندی جواب ایشتگن من : " کورش قانیم بیلن قاریلگن ، اما مینگ افسوس ، درخت اوشه زمان قولهیدی کیم تبر دسته سی اوزی دن بولسه". استاد نینگ اشاره سی گه توشیندیم اوشه زمانده هم شوندی تیلداشلریمیز بار ایکن کیم اوز منفعتی اوچون خلق منفعتینی ایاغ آستی قیلیش گه قناعتلنمس دن، اوزگه کورشچن کیشی لرنی ، جاسوس لیگ بیلن حکمدار لرگه یمانلب اوزلریگه منصب آرتیریب ، تیل و ایل گه خیانت قیلگن لر. مونی نزیهی جلوه بیر غزلی ده موندی تصویرله گن: " قالن عمرینگ چاغی.. دون سیاست کعبه سی ایردی بوگون جهل و نفاقینگ برلشیب حالینگ زبون ایتی" . محمد کریم نزیهی بیر گویا رسمی حکم گه کوره 1340 نچی ییل گچه اوز اویی دایره سیدن چیقیش گه اجازه سی بولمی غربتده حیات کیچرگن ، اما کیین راق بعضی بیر آشنا لری و مقام لرگه ایریشگن شاگرد لری واسطه چیلیگییده بوتون لی آزاد بولگن . 1344 ییل ده تحصیل آلیش اوچون کابل گه کیلگنیمده و او جناب نینگ عمه نبیره لری بولگنیم طفیلی، صحبت لری گه رخصت آلدیم و اوشه زماندن 1370نچی ییل لرگچه حیات بولگن دوست لری دوره سیده بولگن اولتیریش لری نی کوپگینه سیده حاضر بولیب خذمت قیلیش افتخاری منگه نصیب ایتگنی باعث اوکیشی نی سیر قیرره لی حیاتی گه آزمی کوپ می کیریشیش میسر بولگن . خلاصه قیلیب ایتگنده استاد نزیهی بیر منطقی کوچلی ، سوزی اوستی گه محکم توریب قیتمس کورشچی ، دانا تیل- شناس ، اوزبیک ملیتی گه بولگن عدالت سیز لیک لرگه بوتونلی توشینگن سیاستچی ، جامعه شناس ، دری و اوزبیکی ادبیاتی ده تالیفات ایگه سی و بیر ملی شخیصیت ایدی . او اوز مخالف لرینینگ عدالت سیز لیکی نی انکار ایتیب بولمید- یگان دلیل لر بیلن اثباتلب بیریب قناعت بیریش کوچی گه ایگه فرزانه استاد ایدی. بیز بوگون گه کیلیب اونینگ قدریگه توشینه باشله دیک، اما مینگ دریغ کیم اوز سوزیگه کوره : وجودم درد دن صولدی و صونمز آتش عشقم سمندر تک مگر عشق اودینه تاپسم قراریم نی ..... ییلی مهاجرت مقصدیده آسترالیا فضا سیده طیاره ده یورکی توختتب ایتگنی دیک کوز یومیب قرار تاپدی . استاد نزیهی جلوه شعر لری حقیده سوز بارسه مونی ایتیش کیرک بوله دی که دری شعر لریده اوزیگه خاص شیوه سی بار ایدی. معاصر یگیت دری گوی شاعر لردن واصف باختری ورحمت لی حیدر علی لهیب شعر لرینی قزیقیب اوقیردی لر و اوز لری بیلن زمانداش بولگن استاد محمد امین قربت گه اوزبیک ودری معاصر شاعری صفتیده چقور حرمت قیلیب ، استاد محمد امین متین نی کیم اوشه زمان یگیت شاعرلردن ایدی ، کیله جگده بیوک شاعر بولیشینی گه ایشانر ایدی لر. حقیقتا بوگونگه کیلیب استاد متین بیرنچی پاغانه شاعر لردن بیری دورلر (خدا اوزاق عمر بیرسون ) استاد نزیهی جلوه دن ، تاریخچۀ ادبیات و تاریخ بلخ و بیر نیچه رساله لردن باشقه کوپ تحقیقی مقاله لریادگارقالگن . 1351نچی ییل لرده لمر( آفتاب ) ناملی مجله ده ( شعر چیست؟ ) عنوانی آستیده ایز مه ایز نشر بولگن تحقیقی مقاله اوشه زمان استاد لریگه کوره شعر بابیده تینگ سیز تحقیق سنه لگن. من بیر کیچیک شاگرد صفتیده استاد نزیهی جلوه حیاتینی نینگ مینگ دن بیر قیرره سیگه یاندشدیم . امید کیم صاحب نظر استاد لر اینقسه استاد محمد امین متین اندخویی کیم بو خاندان ده اوتکن بویوک شخصیت لرحقی ده تالیف گه ایگه لر بو جسارتیمنی کیچریب، اونی بیر حرمت صفتی ده قبول قیلسه لر . منبع: اجتماعی- فرهنگی
| 
